English

اصول استفاده و نگهداری از مواد شیمیایی

نکاتی در خصوص نگهداری ایمن مواد شیمیایی
ذخیره سازی، انبارش و نگهداری ایمن مواد شیمیایی باید از شناسایی صحیح این مواد، خطرات ذاتی و خواص آن ها آغاز گردد. از آنجایی که بسیاری از مواد شیمیایی بسته به میزان غلظت یا مقدار حجم خود، دارای خطرات مختلف و با میزان تأثیر و پیامدهای گوناگون هستند، ارائه یک فرمول خاص برای استفاده از تجهیزات حفاظت فردی برای آن ها چندان کار صحیحی به نظر نمی رسد و باید برای هر شرایط خاصی تمهیدات خاص و ویژه ای در نظر گرفته شود. با این حال ملاحضات عمومی نظیر دما، کنترل جرقه و نقطه شعله زنی، تهویه، جداسازی و تفکیک و نیز تمهیدات شناسایی آن ها می تواند به صورت راهنمایی هایی عمومی مطرح گردد.
تکنیک هایی نظیر جداسازی (استفاده از عامل فاصله)، تفکیک (استفاده از جداسازی فیزیکی) و یا ایزوله کردن با توجه به میزان و شدت خطر، مقدار ماده شیمیایی ذخیره شده، اندازه ظروف نگهداری، قابلیت ضد ضربه و نشکن بودن ظروف و ... به کار برده می شود. خواص فیزیکی و اندازه ظروف محتوی ماده شیمیایی ممکن است ذخیره کنندگان را به تولید یا تبعیت از دستورالعمل ها و روش های خاص اجرایی ایمن در این خصوص سوق داده و مجاب نماید. تهویه مناسب برای مواد شیمیایی لازم است چرا که ممکن است این مواد حاوی (متصاعد کننده) بخارات خطرناکی نظیر بخارات قابل اشتعال و انفجار، خورنده، سمی و یا آزاردهنده باشند. این مهم زمانی که مواد شیمیایی ذخیره شده در گروه مواد فرارّ قرار گیرد، اهمیت ویژه ای پیدا می کند.
مایعات قابل اشتعال باید ضمن برچسب گذاری صحیح و شفاف (خوانا) در کابینت های مخصوص نگهداری شوند که حداقل توانایی نگهداری این مایعات 30 دقیقه در زمان آتش سوزی (خاصیت ضد حریق بودن) را دارا باشند همچنین این محفظه ها باید مقاومت کافی در برابر حوادثی که منجر به ضربه و تخریب می شوند را داشته باشند.
با توجه به امکان واکنش مواد شیمیایی با یکدیگر، لزوم دقت به این مواد بسیار مهم و ضروری است و شناسایی مواد ناسازگار از اهمیت حیاتی برخوردار است. تفکیک و چیدمان مواد شیمیایی، هیچ گاه نباید بر اساس حروف الفبا، میزان استفاده یا سهولت دسترسی انجام شود بلکه تفکیک و نگهداری مواد شیمیایی باید بر اساس کلاس و گروه خطر مواد شیمیایی و ناسازگار بودن آن ها نسبت به یکدیگر طراحی و اجرا گردد.
در برخی موارد مسئولین یا دانشجویان و کارشناسان ناگریز از نگهداری مواد شیمیایی در یخچال یا فریزر هستند که نباید با یخچال عمومی (با استفاده معمولی و حاوی مواد خوراکی) یکی باشد. همچنین مایعات قابل اشتعال نباید در یخچال ها و فریزرهای معمولی نگهداری شوند بلکه باید از وسائل برودتی که برای همین منظور طراحی و ساخته شده اند، استفاده شود. همچنین نگهداری هر گونه حلال قابل اشتعال در نزدیکی هر گونه منشاء و منبع جرقه و شعله از وسایل الکتریکی و الکترونیکی گرفته تا جایی که امکان تخلیه الکتریسته ساکن وجود داشته باشد، ممنوع است.
قانون قطعی مبنی بر اینکه مواد در چند گروه باید تفکیک شوند وجود ندارد. میزان، دقت و درجه تفکیک بسته به میزان ریسک حاصل از انبارش مواد شیمیایی می تواند تغییر پیدا کند. ایزولاسیون مواد شیمیایی بر اساس کلاس ها و گروه بندی های خطر پایه، بسیاری از واکنش ها و حوادث احتمالی را که بر اثر تبخیر، نشت و یا شکستن ظروف به وجود می آید را حذف خواهد کرد.

برخی از این گروه بندی ها عبارتند از :
  • مایعات قابل اشتعال
  • اسیدهای آلی
  • اسیدهای غیر آلی
  • گروه بازها
  • اکسیدکننده ها
  • سموم آلی
  • سموم غیر آلی
  • مواد واکنش پذیر با آب یا هوا
  • سموم سطح Schedule 1 نظیر آرسنیک ها، سیانیدها
  • و ...
در خصوص خطرات یاد شده برای مواد  شیمیایی، ذکر موارد زیر ضروری به نظر می رسد. عوامل مختلفی میتواند در خصوص نحوه رفتار مواد شیمیایی و خطرات حاصله تأثیر گذار باشد. برخی خطرات به خودی خود به همراه ماده وجود ندارد و برخی دیگر در اثر بروز شرایطی به وجود می آیند که عوامل زیر در آن ها دخیل هستند:
  • غلظت مواد شیمیایی
  • حالت مواد شیمیایی (جامد، مایع ، گاز)
  • فرآیند فیزیکی تأثیرگذاری بر روی مواد شیمیایی نظیر برش، گرما دادن، سرد کردن و ...
  • فرآیند شیمیایی تأثیرگذاری بر روی مواد شیمیایی نظیر اختلاط با ماده شیمیایی دیگر، تخلیص، تقطیر و ...
  • سایر فرآیندهای تأثیرگذاری بر روی مواد شیمیایی نظیر نگهداری نامناسب، افزایش (افزوده شدن) رطوبت، نگهداری زیر نور خورشید، یخ زدگی و ...
برگرفته از کتاب "راهنمای سریع و کاربردی سلامت، ایمنی و محیط زیست (HSE) در آزمایشگاه ها" - تاریخ چاپ 1394